Racjonalne zagospodarowanie odpadów powinno być troską nie tylko władz krajowych i komunalnych, ale powinno zaczynać się zwłaszcza tam, gdzie one powstają („padają"), a więc również w gospodarstwach domowych, w małych zakładach przetwórczych a także w instytucjach, biurach, szkołach.

Zachowania tych jednostek często są nieprawidłowe. Celem więc tego punktu będzie wskazanie sposobów stopniowego poprawiania istniejącego stanu w dążeniu do osiągnięcia zdecydowanie wyższego, odmiennego niż dotychczas poziomu gospodarowania oraz dostarczenie przesłanek, które będą motywować działania poszczególnych osób.

Potrzeba wdrożenia myślenia perspektywicznego

Sprawa zagrożeń, jakie wynikają z zaniedbań troski o środowisko urosła nie tylko w skali kraju, ale i globalnej do rangi problemu. A zatem już obecnie warto przewidzieć do zrealizowania w nieodległej przyszłości niektóre kroki wstępne, jakie jeszcze wprawdzie nie są technicznie i organizacyjnie przygotowane do końca, jednak ujawnią się niewątpliwie w bliskiej przyszłości i wówczas nie powinny być zaskoczeniem dla znacznej części obywateli. Należy odpowiedzieć na dwa pytania: jak chronić się przed samounicestwieniem, jak unikać szkodzenia sobie samemu oraz jak prowadząc gospodarstwo w najmniejszym stopniu być dla innych ciężarem? Zwrócić należy przy okazji uwagę, że wzrastający stan zagrożenia wymusza na władzach różnych szczebli, nie wyłączając rządowych, a nawet ponadnarodowych, wdrażanie coraz to bardziej rygorystycznych przepisów. I u nas początki tego są już widoczne.

Ponieważ słowo „ekologia" w odniesieniu do gospodarstw domowych może mieć bardzo szeroki zasięg - zaczynając od gospodarowania np. na działce, a kończąc na odprowadzaniu ścieków z mieszkań - wybierzmy na początek jedną dziedzinę, jaką stanowi powstawanie i spożytkowanie odpadów, głównie stałych. Przyjmując za punkt wyjścia, że ilości zasobów przyrody na ziemi mają skończoną wielkość i z biegiem czasu wyczerpują się, a w niektórych przypadkach już są na wyczerpaniu, jako przesłankę główną należy przyjąć minimalizację zużycia materiałów wszędzie, gdzie jest po temu okazja. Da to przeświadczenie i satysfakcję choćby w skromnym zakresie uczestnictwa w procesie ochrony środowiska. Także - zwiększając rotację już wydobytych z przyrody materiałów, równocześnie zaoszczędza się środki (finansowe) jakimi gospodarstwo dysponuje.

W gospodarstwach domowych ważne są:

A. Prawidłowy dobór zakupywanych towarów.
Stopniowe wdrażanie w kraju gospodarki rynkowej i zwiększenie ilości dostępnych towarów stwarza doskonałą okazję, by wydatkować posiadane środki wyłącznie na takie towary - obecne aktualnie na tym rynku, jakie po przejrzeniu pełnej gamy możliwości rynkowych będą nabywcy służyć najbardziej wszechstronnie , a więc do wielu zastosowań, przeznaczeń i będą jakościowo gwarantowały trwałość i bezawaryjność ich użycia. Często niższa cena wyrobu, będąca zachętą zakupu oznacza wcześniejsze wycofanie go z użycia, a zatem ponowny wydatek na zaspokojenie tej samej potrzeby.

W skali kraju oznacza to zużywanie nowych surowców, a w skali gospodarstwa domowego tworzenie nieużytecznego balastu. Odrębną sprawą którą w tym miejscu trzeba „wypunktować" jest konieczność wyczerpującego zapoznania się przed nabyciem z odpowiednim certyfikatem jakościowym, bądź instrukcją obsługi. Dość często, zwłaszcza w ostatnich latach trafiały na rynek wyroby bądź to przeterminowane (co przy obcojęzycznych napisach było często trudne do rozszyfrowania), bądź nie przeznaczone do zamierzonych przez nas zastosowań. Wreszcie: opatrzone uwagami nie zawsze dostrzegalnymi - o konieczności równoczesnego nabycia elementów komplementarnych.
Ostatnio wdrażane przepisy ogólnokrajowe wprowadziły obowiązek wyposażania wszystkich wyrobów na rynku w polskojęzyczne informacje; jednak nawet, gdy staje się to zjawiskiem powszechnym konieczna jest daleko idąca wnikliwość w toku ich lektury.

B. Ograniczanie wielkości dokonywanych zakupów.
Jakkolwiek zamożność poszczególnego gospodarstwa może na to pozwalać - ze społecznego punktu widzenia (biorąc pod uwagę zużycie surowców, często importowanych, a więc wymagających „wkładu dewizowego") nie należy robić zapasów w ilościach, które zagrażałyby zdeprecjonowaniu towarów. Klasycznym przykładem tego jest nadmierne gromadzenie lekarstw, które po przeterminowaniu mogą być szkodliwe dla organizmu, a w przypadku wyrzucenia zatruwać środowisko, zagrażać np. organizmom żywym. Innym przykładem jest zakup nadmiernych ilości pieczywa.

C. Miniaturyzacja użytkowanych wyrobów.
Najbardziej „uchwytnym" przejawem tej tendencji jest (zwłaszcza za granicą) ograniczanie wielkości opakowań. Chodzi tu zarówno o zmniejszenie zużycia ilości surowców (przy sposobności - potanienie transportu zapakowanych towarów), jak i o zmniejszenie obecności odpadów w skali gospodarstwa i osiedla. A więc wybierając wyroby o zmniejszonych rozmiarach osiąga się swój, pozornie minimalny wkład w poprawianie sytuacji ekologicznej w kraju.

D. Zwiększenie rotacji wytworzonych dóbr.
Ta sprawa ma - niejako - „dwie strony medalu". Obok aspektów ekologicznych, o czym stale jest mowa, wpływa na koszty prowadzenia gospodarstwa. Dążyć należy we wszystkich możliwych do wykorzystania sytuacjach, by wyrób raz użyty wracał najszybciej, jak to jest możliwe - do ponownego wykorzystania, do obiegu materiałowego. W konkretnym przypadku ilustrują to np. butelki po mleku czy śmietanie i te przykłady wydają się czytelne i oczywiste. Warto rozważyć ponowne użycie, nawet odpłatne lub nieodpłatne odstąpienie innym używanej odzieży, która bądź to wyszła z mody, bądź z której dzieci wyrosły. Także np. mebli, innych elementów wyposażenia, z których zrezygnowano na rzecz nowo nabytych. Tu można mówić i o telewizorach, i o radioodbiornikach, czy środkach transportu. Dobrym przykładem są książki, zwłaszcza szkolne. Przekazanie wszystkich tych przedmiotów innym użytkownikom to też działalność społecznie ważna i gospodarczo niezwykle celowa.

E. Naprawy, remonty użytkowanych przedmiotów, obiektów. Naprawianie używanych, uszkodzonych przedmiotów, regularny remont
kwalifikujących się do tego obiektów - to nie tylko przejaw zapobiegliwości czy przezorności ale w nowym rozumieniu - ochrona środowiska: przed zużywaniem nowych surowców przed przedwczesnym zanieczyszczaniem go przedmiotami wycofywanymi z eksploatacji.

F. Przygotowanie zużytych wyrobów, przedmiotów, do ich powtórnego wykorzystania.
Po wydłużonym, dzięki prawidłowo prowadzonej eksploatacji okresie użytkowania wyrobu dochodzi wreszcie do momentu, kiedy dany obiekt należy z użytkowania wycofać. Wówczas jednak nie należy go po prostu „wyrzucić", lecz przystosować go do innych celów lub, już u innych użytkowników - do ponownego wykorzystania. Tutaj już zaczyna się w większym stopniu pojawiać potrzeba bardziej obywatelskiego podejścia do sprawy, zadania sobie pewnego trudu przy realizacji przypomnianych wyżej postulatów.

Każdy obiekt (przedmiot, wyrób) zawiera określoną masę, często o wysokim stopniu przetworzenia zawartego w sobie materiału i ten materiał powinien być obowiązkowo nadal wykorzystany. Dobrą ilustrację stanowią tu wyroby przemysłu elektronicznego, w których zastosowano cenne i rzadkie odmiany metali, zasługujące z wielu względów na racjonalny odzysk.

Motywacja ekologiczna i gospodarcza

Aby nie sprowadzać sprawy wyłącznie do przesłanek emocjonalnych i odwoływać się jedynie do społecznego podejścia obywateli do spraw wykorzystania zużytych wyrobów, odnotujmy wybrane przykłady zawracania odpadów do ponownego obiegu i uzyskiwanych w następstwie tego efektów gospodarczych. Zawracanie odpadów do ponownego obiegu może przynieść następujące efekty:

a) stosowanie makulatury pozwala w przemyśle papierniczym ograniczyć zużycie drewna -papierówki lub celulozy, której znaczne ilości pochodzą z importu; 1 tona makulatury zastępuje w przybliżeniu 1/2 do 2/3 tony celulozy, odpowiadając ilości drzew; pochodzących z 0,02 hektara lasu;
b) zwiększone stosowanie stłuczki szklanej pozwala zaoszczędzić piasek i (deficytową) sodę - która może być wykorzystana u innych odbiorców lub wyeksportowana (w 1997 r. cena ca 170 dolarów USA za tonę);
c) 2,1 kg regeneratu kauczukowego odpowiada 1 kg kauczuku świeżego;
d) wytop stali, żeliwa, metali nieżelaznych i ich stopów połączony jest z koniecznością stosowania całego szeregu skomplikowanych procesów technologicznych i budową bardzo kosztownych agregatów, podczas gdy surowce wtórne metali mogą być użyte do produkcji w takim stanie, w jakim zostały zebrane, lub po stosunkowo niedrogiej przeróbce. Również koszty eksploatacji rudy, jej przygotowania do wytopu oraz transportu są niewspółmiernie wysokie w stosunku do zbiórki, przerobu i transportu złomu; np. aby otrzymać 1 tonę stali z rudy potrzeba około 5 ton rudy, węgla i innych niezbędnych topników. Natomiast na wyprodukowanie 1 tony stali z surowców wtórnych potrzeba 1,1 tony złomu. Zjawisko to jeszcze bardziej jaskrawię występuje przy produkcji metali nieżelaznych; na wyprodukowanie 1 tony aluminium hutniczego z boksytu zużywa się aż 7,2 tony rudy i materiałów pomocniczych, natomiast do produkcji tej samej ilości aluminium z surowców wtórnych zużywa się 1,4 tony tego surowca, a koszt produkcji aluminium z surowców wtórnych stanowi 15% kosztów ciągnionych produkcji aluminium hutniczego.

Pożytki z racjonalnego gromadzenia i zagospodarowywania wyeksploatowanych wyrobów i obiektów, to nie tylko moralna satysfakcja ze spełnienia społecznego obowiązku, ale wymierny efekt dla ogólnonarodowej gospodarki oraz bezpośredni rosnący dochód ze zbywanych materiałów. Równocześnie: zmniejszone opłaty za wywóz tzw. „śmieci", których koszty stale rosną i jeśli nie zmniejszy się ich tonażu, coraz większa kwotowo pozycja w (domowym) budżecie pojedynczego gospodarstwa domowego.

Perspektywy rozwoju omawianej sytuacji

Wymogi ponadregionalne sprawiają że kraj nasz przede wszystkim we własnym interesie i z racji zawartych konwencji będzie musiał zaostrzyć normy gospodarowania materiałami, w tym: zracjonalizować np. sprawę usuwania odpadów z terenów zabudowanych. Już w chwili obecnej wprowadzane są obowiązkowe opłaty za wywóz śmieci w zależności od ich tonażu, a zatem im mniejsze będą te wielkości, tym niższa opłata spadnie na pojedyncze gospodarstwo. Dodatkowy efekt stanowić powinny (wprawdzie niekiedy symboliczne, ale z czasem istotne) wspomniane wpływy za odstawianie niezagospodarowanych surowców wtórnych. Warunkiem racjonalnej gospodarki odpadami w przemyśle i w gospodarstwach domowych jest ich selektywne gromadzenie. Zależnie od możliwości finansowych i możliwości organizacyjnych powinna zostać (w poszczególnych okręgach) ustalona liczba asortymentów grup odpadów do selektywnej zbiórki.

Przykładowo: makulatura i papier, szkło (stłuczka szklana, najlepiej z podziałem na kolory), metale - również z podziałem na rodzaje, tworzywa (tzw. potocznie „plastyki"), popiół, różnorodne odpady organiczne. Różnorodność ta zależy od specyfikacji danego regionu. W domach, gdzie nie ma pieców kaflowych popiół nie wystąpi. Gospodarstwa, w których jest rozbudowana działalność kuchenna będą w znaczniejszym stopniu dostarczycielami resztek spożywczych. Ale i tu jest możliwe (i pożądane) zbieranie oddzielnie tych odpadów, które nadają się na karmę i tych, które mogą być jedynie kompostowane. Specjalna uwaga powinna być skupiona na odpadach metali. W coraz większym stopniu uwidaczniać się będzie interes posiadacza, który niewątpliwie oddzieli srebrną łyżeczkę od miedzianego kabla czy aluminiowego garnka i sprzeda oddzielnie, stosownie do ich wartości. Sprawą, która wkracza w sferę kultury obrotu materiałami jest uprzednie przygotowanie do zbycia odpłatnego lub nieodpłatnego odpadów.

Jeśli zamierza się użytą odzież, bieliznę czy inne artykuły nieprzydatne, ale posiadające jeszcze wartość użytkową i cenne dla innych przekazać innym osobom należy zadbać, by był to artykuł czysty (oczyszczony; wyprany) i w dostępnym stopniu naprawiony. Ważne jest odpłatne lub nieodpłatne zwracanie pewnych użytkowanych wyrobów np. w miejscach ich nabycia. Większość obywateli przyzwyczajona jest do zbywania butelek po nabiale lub innych napojach. Ze szkodą dla interesów gospodarki krajowej rzadko na razie praktykowany jest zwrot bateryjek, baterii, ogniw w punktach ich sprzedaży.

Zaniechano częściowej bonifikaty ceny przy zwrocie używanych telewizorów. Część osób pamięta okres, kiedy przy kupowaniu żarówek lub pasty do zębów należało przynieść cokół lub użytą tubę, albo wylegitymować się dowodem odstawienia używanego akumulatora. A szereg sytuacji - ta np. wprawdzie drobna ilość aluminium z tub -stanowi pokaźną pozycję w krajowym bilansie surowcowym i dewizowym. I wreszcie - do codziennej praktyki powinien wejść szerzej zwrot (na ogół nieodpłatny, lecz społecznie niezwykle istotny) wszelkich opakowań po detergentach, po środkach piorących, po olejach (również silnikowych). Podobnie: puszek po napojach.

Za granicą codzienną praktyką jest skrzętne zawracanie różnorodnych odpadów do materiałowego obiegu. Należy to możliwie szybko przywrócić w Polsce. Konieczne jest zatem, by ogół obywateli był psychicznie i organizacyjnie do tego jak najpełniej i jak najszybciej przygotowany.

W rozdziale niniejszym zgrupowano określoną liczbę argumentów, które osobom prowadzącym gospodarstwo domowe powinny unaocznić rangę gospodarczego wykorzystania odpadów w skali kraju oraz wskazać osobiste korzyści, przemawiające za innym, niż dotychczas podejściem do wykorzystywania surowców wtórnych.

Chodzi tu bowiem, obok motywów proekologicznych (również) o ewidentne korzyści, wynikające z wpływów pochodzących ze zbycia odpadów i zmniejszenia opłat, związanych z odprowadzaniem tzw. „śmieci" z obszaru własnego gospodarstwa. Problemy tu omawiane są rozwijane bogato zwłaszcza w krajowym piśmiennictwie, gdzie można znaleźć liczne wskazówki dotyczące sposobów pozyskiwania odpadów, obrotu surowcami wtórnymi i przetwórstwa materiałów wycofanych z eksploatacji (zob. źródła). Aby cele wymienione w tym rozdziale weszły do codziennej praktyki nieodzowne jest dobranie szeregu właściwych dla konkretnych sytuacji instrumentów. A więc niezbędne jest prowadzenie (stałe) stosownej akcji informacyjno-edukacyjnej, o głęboko przemyślanym programie tak, by argumentacja w porę podana trafiała w pełni do przekonania odbiorców. W innych przypadkach niezbędne jest wprowadzenie systemu poleceń (nakazów i zakazów) tak, by zarówno interesy środowiska, jak i gospodarki były zagwarantowane. Wreszcie należy tak dobrać instrumenty o charakterze ekonomicznym, by gromadzenie, selekcjonowanie, obrót odpadami - traktowanymi jako surowce wtórne - były dla każdego z uczestników tego cyklu i korzystne i opłacalne.

Na podstawie: 

P. Ambrożewicz "Zwarty system zagospodarowywania odpadów"