Polski przemysł wytwarza zdecydowanie mniej odpadów niż u progu minionej dekady. Na rynku z powodzeniem działają specjalistyczne firmy zajmujące się przetwarzaniem odpadów i sprzedażą uzyskiwanego z nich surowca. Problemem pozostał zbyt duży udział nie przetwarzanych odpadów oraz stan niektórych składowisk.

Badania strumienia odpadów wytwarzanych przez polskie przedsiębiorstwa obejmują głównie firmy generujące ponad tysiąc ton odpadów rocznie. Mniejsi producenci przemysłowych śmieci działają poza dopiero tworzącym się systemem kontroli i monitoringu i stanowią ciemną liczbę dostępnych statystyk.

Wynika z nich, że w 2000 r. w Polsce wytworzono 125 mln ton odpadów innych niż komunalne (w 1990 r. 144 mln t). Prawie 77 proc. poddano odzyskowi, składowano prawie 18 proc, unieszkodliwiono nieco ponad 2 proc. (dane GUS).

Zaśmiecone południe

Odpady przemysłowe nie powstają w sposób obszarowo równomierny. Aż 70 procent wszystkich pochodzi i jest zagospodarowywane w trzech południowych województwach (śląskie, dolnośląskie, małopolskie). Głównym generatorem odpadów jest przemysł wydobywczy (60 proc). Na kolejną w statystyce energetykę przypada już „tylko" 16 proc. strumienia odpadów. W czołówce mieści się także przemysł chemiczny, hutniczy i remontowo-budowlany. Największy odsetek wytwarzanych odpadów odzyskuje się w przemyśle drzewno-celulozowym (87 proc), najmniej w chemii (29 proc). Największym problemem, na który zwraca uwagę resort środowiska jest fakt, że nadal zbyt dużo odpadów przemysłowych trafia na składowiska. Pochodzą one głównie z zakładów chemii nieorganicznej, z procesów termicznych w różnych technologiach, a także z odlewnictwa, hutnictwa metali nieżelaznych oraz z wydobycia i przetwarzania kopalin. Główną przyczyną takiego stanu rzeczy są relacje między kosztami składowania i przerobu. Proporcje te zmienią się po wejściu w życie unijnej dyrektywy o składowaniu odpadów, co dla firm będzie oznaczać zdecydowanie wyższe koszty składowania odpadów. Ze względów technologicznych i ekonomicznych trudny, a praktycznie niemożliwy, jest odzysk odpadów poflotacyjnych, osadów z zakładowych oczyszczalni ścieków czy żużli z przetopu ołowiu i cynku. Rozproszenie odpadów pochodzących z drogownictwa i budownictwa (remonty) utrudnia ich zagospodarowanie. Potrzebny jest system zbiórki i selektywnego składowania takich odpadów.

INSTALACJE DO ODZYSKU LUB UNIESZKODLIWIANIA ODPADÓW Z SEKTORA GOSPODARCZEGO

Stare grzechy

Problemem są jednak nie tylko bieżące odpady przemysłowe, ale i (a nawet przede wszystkim) to, co nagromadzono w minionych dziesięcioleciach - zwykle nie biorąc pod uwagę przyszłego wpływu prowizorycznych składowisk na środowisko.

Odpady nagromadzone na składowiskach, które nie posiadają właściwego zabezpieczenia, oddziałują negatywnie na środowisko, powodując zanieczyszczenie wód powierzchniowych i podziemnych, skażenie gleb i zanieczyszczenie powietrza.

Największe zagrożenie stanowią odpady z zakładów likwidowanych, w których przez dziesiątki lat prowadzono produkcję z użyciem substancji szczególnie niebezpiecznych. W przeważającej części są to zakłady państwowe, dla których w budżecie nie przewidziano środków na likwidację zagrożeń spowodowanych składowaniem odpadów bez wymaganych zabezpieczeń, zaś majątek zakładu jest niewystarczający dla pokrycia nawet części wymaganych kosztów.

Grunt to plan

Ministerstwo Środowiska opracowało projekt Krajowego Planu Gospodarki

Odpadami, który ma być punktem wyjścia do kompleksowego, zgodnego z dyrektywami UE potraktowania wszystkich rodzajów odpadów wytwarzanych, przetwarzanych i składowanych w Polsce. Dokument obejmuje pełny zakres zadań (do realizacji w latach 2003-2012) koniecznych dla zapewnienia zintegrowanej gospodarki odpadami w kraju w sposób zapewniający ochronę środowiska, uwzględniając obecne i przyszłe możliwości i uwarunkowania ekonomiczne oraz poziom technologiczny istniejącej infrastruktury. W ostatecznej wersji określone zostaną przedsięwzięcia priorytetowe o charakterze ponadwojewódzkim, niezbędne do utworzenia i utrzymania w kraju zintegrowanej i wystarczającej sieci instalacji i urządzeń do unieszkodliwiania odpadów.

Zgodnie z założeniami planu w kraju powstanie system ewidencji, kontroli i nadzoru nad wytwarzaniem i gospodarowaniem odpadami wszelkich rodzajów. Odrębne akty prawne mają wprowadzić mechanizmy rynkowe stymulujące wzrost udziału przetwarzania w wolumenie odpadów przemysłowych. Dokument zapowiada także wsparcie dla prac nad nowymi technologiami przetwarzania oraz tworzenie takiej sieci infrastruktury dla gospodarowania odpadami, by ograniczyć ich transport. Jednym z priorytetów pozostanie jeszcze długo likwidacja starych składowisk (szczególnie tych niebezpiecznych dla środowiska i zdrowia).

KLOCKI Z ODPADÓW

Z najbardziej szkodliwych odpadów zawierających metale ciężkie można wytwarzać bezpieczne i trwałe elementy budowlane. Technologia powstała w Bielsku-Białej w firmie Marbet-Wil z Bielska Białej, Azbestowy złom, żużel z hutniczej hałdy, odpady ze szlifierni czy odlewni - zgodnie z przepisami trzeba traktować jako odpady niebezpieczne, przewozić i składować z zachowaniem norm bezpieczeństwa. Odpady zawierające związki ołowiu, chromu, kadmu czy rtęci powinny, bo nie zawsze się tak dzieje, lądować na specjalnie zabezpieczonych składowiskach. Nowym sposobem na gospodarcze wykorzystanie takich odpadów jest ich tzw. stabilizacja z użyciem polimeru siarki. W procesie przetwarzania powstają nierozpuszczalne związki siarczki metali), a odpad staje się plastycznym tworzywem podobnym do polimerobetonu i absolutnie bezpiecznym dla środowiska. W ten sposób rozwiązuje
się problem szkodliwych odpadów i uzyskuje atestowany produkt nadający się do recyklingu.

Produkt finalny to już rzecz swobodnej inwencji. Z masy powstałej z odpadów robi się obciążniki do podwodnych rurociągów, balasty stabilizujące pralki, rynienki odwadniające chodniki i place, czy nieatrakcyjne dla złodziei złomu włazy studzienek kanalizacyjnych. Z odpadów potraktowanych polimerem robi się też specjalne płyty, z których można niczym z klocków układać konstrukcje podwyższające korony wałów przeciwpowodziowych. Odpady przetwarza ruchoma instalacja przyjeżdżająca na składowisko (transport odpadów niebezpiecznych jest kosztowny i kłopotliwy).