W Unii Europejskiej co roku przybywa coraz więcej śmieci. W latach 1995-1998 ilość odpadów wzrosła o 15%. Jeżeli tendencja ta nadal utrzyma się to do 2020 r., ilość ta będzie większa o 45% w stosunku do roku 1995.

Ilość odpadów pochodzących ze sprzętu elektronicznego i elektrycznego (najszybciej mnożące się odpady) może podwoić się w ciągu zaledwie 12 lat. Ma to bardzo szkodliwy wpływ na nasze środowisko naturalne i dlatego Unia Europejska postanowiła rozwiązać problem nadprodukcji odpadów.

Zadaniem Unii Europejskiej jest działanie na rzecz zapobiegania powstawaniu odpadów i promowania recyklingu poprzez informowanie konsumentów, wspieranie badań naukowych i rozwoju technologicznego sprzyjających powstawaniu nowych, ekologicznych produktów oraz promowanie metod produkcji i świadczenia usług wykorzystujących mniej zasobów naturalnych. Rozwój gospodarczy nie może oznaczać nadprodukcji odpadów.

W porównaniu z rokiem 2000 Unia Europejska zamierza zmniejszyć ilość odpadów o 20% do 2010 r. i o 50% do 2050 r. W tym celu opracowano strategię, która określa następujące priorytety :

• zapobieganie powstawaniu odpadów,
• odzyskiwanie odpadów poprzez recykling, powtórne wykorzystanie i odzysk energii,
• efektywniejsza utylizacja odpadów,
• uregulowania prawne dotyczące transportu.

Unia Europejska działa w myśl czterech głównych zasad :

• zasada działania zapobiegawczego: ograniczanie odpadów już u źródła i zachęcanie zakładów przemysłowych do wytwarzania i proponowania, a konsumentów do zakupu i wybierania produktów i usług, które generują mniej odpadów, a także opracowywanie i promowanie ogólnoeuropejskiej strategii w sprawie recyklingu;
• zasada „zanieczyszczający płaci": kraj lub zakład, który zanieczyszcza, jest zobowiązany do pokrycia kosztów związanych z likwidacją zanieczyszczenia. Należy zidentyfikować szkodliwe substancje, natomiast producenci muszą ponosić odpowiedzialność za zbieranie, utylizację i recykling odpadów;
• zasada ostrożności: należy zapobiegać jakimkolwiek potencjalnym zagrożeniom;
• zasada bliskości geograficznej: likwidacja odpadów jak najbliżej źródła ich powstawania.

Unia Europejska promuje efektywniejsze gospodarowanie odpadami i zachęca konsumentów do kupowania produktów, które są przyjazne dla środowiska naturalnego. Ponadto stara się wpływać na decyzje producentów i konsumentów poprzez:

• stosowanie ekoetykiet,
• zastępowanie szkodliwych substancji innymi,
• ekologiczne projektowanie produktów,
• ocenę cyklu życia produktu,
• rozwój czystych technologii,
• ulotki informacyjne,
• organizowanie kampanii informacyjnych,
• udzielanie wskazówek,
• uregulowania prawne i opodatkowanie.

Unia Europejska przyjęła szereg przepisów (dyrektyw) w sprawie gospodarowania odpadami.

• Już w 1975 r. dyrektywa ramowa w sprawie odpadów nałożyła na państwa członkowskie obowiązek gospodarowania odpadami poprzez zapobieganie ich powstawaniu i usuwanie ich metodami ekologicznymi.
• Dyrektywa w sprawie odpadów niebezpiecznych przyjęta w 1991 r. określiła zasady postępowania z tego typu odpadami.
• W 1992 r. Unia Europejska wprowadziła tzw. ekoetykietę , aby konsumenci mogli łatwiej rozpoznawać produkty spełniające szereg norm ekologicznych.
• Przyjęta w 1994 r. dyrektywa w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych ustaliła nowe cele dotyczące odzyskiwania i recyklingu. Przyczyniło się to do selektywnej zbiórki odpadów w całej Europie. Postanowiono, że do roku 2008 recyklingowi zostanie poddane co najmniej 55-80% odpadów, a odzyskowi co najmniej 60%.
• W kwestii zapobiegania powstawaniu odpadów Unia Europejska przyjęła kilka decyzji w sprawie redukcji odpadów toksycznych (na przykład ograniczenie stosowania metali ciężkich w bateriach).
• W latach 1985-2000 Unia Europejska postanowiła ograniczyć ilość dioksyn (bardzo toksycznych chemikaliów) o 90%. W 2005 r. weszła w życie nowa dyrektywa, która ogranicza ilość dioksyn powstających w czasie spalania .
• Dyrektywa z 1999 r. wprowadziła obowiązek odzyskiwania i wykorzystywania metanu powstającego na składowiskach odpadów. W latach 2006-2016 postanowiono ograniczyć o 65% ilość odpadów ulegających biodegradacji w miejscach składowania odpadów.
• Istnieje wiele innych przepisów dotyczących baterii, zużytych olejów i innych materiałów niebezpiecznych.
• Unia Europejska zakazała eksportu niektórych odpadów niebezpiecznych do krajów spoza obszaru Organizacji ds. Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD).

W grudniu 2005 r. Komisja Europejska przedstawiła nową strategię tematyczną w sprawie zapobiegania powstawaniu odpadów i ich recyklingu. Ta długofalowa strategia ma przyczynić się do tego, aby Europa stała się społeczeństwem recyklingu, które zapobiega powstawaniu odpadów oraz wykorzystuje je jako zasoby. W związku z tym Komisja zaproponowała przegląd dyrektywy ramowej w sprawie odpadów z 1975 r., określenie standardów recyklingu oraz zobowiązanie państw członkowskich do opracowania programów zapobiegania powstawaniu odpadów.

W najzamożniejszych krajach świata - krajach Unii Europejskiej, USA, Japonii czy Australii wytwarza się średnio dwa razy więcej odpadów na mieszkańca, niż w Polsce, dlatego już dawno dostrzeżono tam wagę problemu.

Dyrektywy Unii Europejskiej precyzyjnie regulują wszystkie problemy gospodarki odpadami.

Sformułowano 5 zasad określających strategię gospodarowania odpadami:

Zasada 1
zapobieganie powstawaniu odpadów poprzez: technologie czystszej, mniej odpadotwórczej produkcji oraz promowanie produktów, z których powstaje mniej odpadów lub mniej niebezpieczne odpady;

Zasada 2
powtórne wykorzystanie odpadów w drodze recyklingu materiałowego lub energetycznego poprzez ulepszanie technologii powtórnego wykorzystania materiałów odpadowych; optymalizacji systemów zbierania i segregowania odpadów; zmniejszanie kosztów recyklingu odpadów; tworzenie rynków zbytu dla surowców wtórnych;

Zasada 3
optymalizacja ostatecznego usuwania odpadów. Składowanie odpadów na wysypiskach uznaje się za rozwiązanie ostateczne i postuluje szersze zastosowanie metod przetwarzania odpadów: kompostowanie, fermentacja, stabilizacja. Na składowanie nakłada się bardzo surowe normy w zakresie lokalizacji, budowy, eksploatacji i rekultywacji wysypiska. W zasadzie tej narzuca się także bardzo surowe wymagania dotyczące spalarni odpadów.

Zasada 4
bezpieczny przewóz odpadów;

Zasada 5
konieczność prowadzenia działań naprawczych, zwłaszcza w dziedzinie wykrywania i rekultywacji dzikich wysypisk oraz bezwzględnego egzekwowania odpowiedzialności sprawcy porzucenia odpadów.

Bardzo ważnym uregulowaniem dotyczącym gospodarki odpadami komunalnymi jest Dyrektywa nr 94/62/EC o opakowaniach i odpadach opakowaniowych. Nakłada się w niej obowiązek utworzenia systemu i osiągnięcia określonych poziomów procentowych odzysku i recyklingu odpadów. Odzysk rozumie się tu jako powtórne wykorzystanie poprzez recykling odpadów oraz spalanie z odzyskaniem energii lub kompostowanie czy biodegradacja. Kraje członkowskie muszą odzyskać od 50 do 65 % masy odpadów z opakowań, a powtórnie wykorzystać przez recykling odpadów 25 - 45 %, przy czym co najmniej 15% każdego materiału. Spełnieniu tych norm pomaga wprowadzenie opłat za wprowadzanie na rynek poszczególnych opakowań (np. w Niemczech za typowe opakowanie po jogurcie producent opakowania płaci ok.3 fenigów = 6 groszy). Wymusiło to na producentach opakowań stworzenie systemów recyklingu odpadów z opakowań. Efekty tych rozwiązań przedstawia rys. 1.

Rys. 1. Recykling materiałów opakowaniowych w wybranych krajach Unii Europejskiej

Jak widać większość odpadów z opakowań została zwrócona do powtórnego wykorzystania. Zróżnicowanie opłat za poszczególne rodzaje opakowań spowodowało, że producenci opakowań stopniowo zaczynają wybierać opakowania mniej obciążające środowisko. W latach 1991-1997 w Niemczech zmniejszyła się ogólna masa opakowań przypadających na jedna osobę, aż o 13%. W Austrii w latach 1995-1996 odnotowano spadek o 7% masy opakowań wielowarstwowych, na które nałożono wyższe opłaty. 6% opakowań plastikowych zastąpiono papierowymi. Poszczególne kraje wprowadzają dodatkowe regulacje prawne dotyczące gospodarki opakowaniami. Np. w Austrii całkowicie zakazano wprowadzania na rynek opakowań jednorazowych dla wody mineralnej, piwa i napojów gazowanych, a w Niemczech opakowania zwrotne do napojów muszą stanowić co najmniej 72% produkcji opakowań.

Wykorzystanie wszystkich odpadów komunalnych w różnych krajach świata pokazuje rys. 2. W USA wykorzystuje się ponownie 27% odpadów komunalnych (23% recykling i 4% kompostowanie), w Szwajcarii 28% (22% recykling, 6% kompostowanie), w Niemczech 19% (recykling 16%, 3% kompostowanie), we Francji 13% (3% recykling, 10% kompostowanie), a w Wielkiej Brytanii tylko 3%, czyli podobnie jak w Polsce. Wyjątkowo wysoki wskaźnik wykorzystywania odpadów osiągnęła Hiszpania 30% (13% recykling i 17% kompostowanie) co jest o tyle dziwne, że jest to najbiedniejszy kraj spośród wymienionych, a stworzenie systemu wykorzystywania odpadów jest przecież przedsięwzięciem kosztownym. Rys.2: Wykorzystanie odpadów komunalnych w wybranych krajach

Dużą wagę przywiązuje się do ograniczenia uciążliwości zakładów przetwarzających odpady komunalne. Dotyczy to zwłaszcza spalarni. Od 1998 r. w Unii Europejskiej obowiązują bardzo ostre normy dotyczące zanieczyszczenia powietrza przez gazy odlotowe ze spalarni. Zwiększenie temperatury spalania z 750°C do 850°C ogranicza ryzyko powstawania toksycznych dioksyn i furanów ale zwiększa koszty eksploatacji spalarni o 15-30%, a koszt samej instalacji do oczyszczania spalin sięga połowy całej inwestycji. Udział termicznego przetwarzania odpadów w poszczególnych krajach obrazuje rys. 3.

Rys.3: Spalanie odpadów komunalnych w wybranych krajach

W Polsce gospodarkę odpadami regulują ustawa o odpadach i ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach. Nakładają one na wytwórców odpadów obowiązek ich wykorzystywania i unieszkodliwiania odpadów oraz zasady postępowania z odpadami. Wytwórcy odpadów prowadzący działalność gospodarczą uzyskują zezwolenia od właściwego organu administracji publicznej na prowadzenie właściwej gospodarki odpadami wytworzonymi przez siebie. Zezwolenia są ponadto niezbędne do budowy i eksploatacji wysypisk czy innych zakładów wykorzystywania lub unieszkodliwiania odpadów. Oddzielne zezwolenie potrzebne jest do wprowadzania zanieczyszczeń do powietrza z instalacji spalarni odpadów. Istnieje klasyfikacja odpadów i odpadów niebezpiecznych oraz system opłat za wytwarzanie i składowanie bądź inne unieszkodliwianie odpadów komunalnych.
Ustawy obowiązujące obecnie w są dostosowane do prawodawstwa Unii Europejskiej. Wprowadzono między innymi opłaty za wprowadzanie na rynek opakowań. Wymusza to na producentach opakowań stworzenie systemu odzysku odpadów z opakowań na wzór rozwiązań funkcjonujących w Unii Europejskiej.

W Polsce w 1996 r. wytworzono łącznie 137 mln ton odpadów komunalnych i przemysłowych, z czego wykorzystano ponownie 70 mln ton odpadów (51% masy odpadów). Stało się tak dzięki wysokiemu wskaźnikowi wykorzystania odpadów przemysłowych (56%), przy bardzo niskim wykorzystaniu odpadów komunalnych - poniżej 3%. Przy 12 mln ton wytwarzanych co roku odpadów komunalnych 220 tys. ton poddano kompostowaniu, a 60 tys. ton wykorzystano ponownie jako surowce wtórne.
Obecnie w Polsce odpady komunalne są przede wszystkim składowane (97% masy). Składowiska nowoczesne, w niewielkim stopniu uciążliwe dla środowiska należą do rzadkości. Jeszcze rzadsze są kompleksowe rozwiązania gospodarowania odpadami komunalnymi w skali regionalnej. Chlubnym wyjątkiem jest gospodarka odpadami na Żywiecczyźnie, gdzie zorganizowano system selektywnej zbiórki odpadów, odpady organiczne są kompostowane, surowce wtórne odzyskiwane, a tylko reszta odpadów trafia na wysypisko.
Powodem takiego stanu rzeczy w naszym kraju są z pewnością wieloletnie zaniedbania w tej dziedzinie. Ważna jest też wciąż niska świadomość ekologiczna wielu Polaków podrzucających odpady komunalne do lasu. Niezbyt szczęśliwym rozwiązaniem było chyba zrzucenie pełnej odpowiedzialności za gospodarkę odpadami komunalnymi na barki gmin (zgodnie z ustawą o samorządzie terytorialnym). Stworzenie efektywnego systemu gospodarki odpadami w tak małej jednostce organizacyjnej, jaką jest gmina jest w praktyce niemożliwe. Jak wynika z doświadczeń zachodnich sprawny system gospodarowania odpadami komunalnymi można stworzyć dla co najmniej 200-300 tys. mieszkańców. Wtedy celowe i opłacalne będzie zorganizowanie selektywnej zbiórki odpadów, budowa sortowni surowców wtórnych, kompostowni odpadów organicznych, punktu odbioru odpadów niebezpiecznych, budowa nowoczesnego składowiska odpadów lub spalarni i składowiska odpadów pozostałych po spalaniu odpadów. Pojedyncze inwestycje takie jak niedawno uruchomiony zakład unieszkodliwiania odpadów komunalnych w Warszawie (sortownia i spalarnia odpadów) nie rozwiążą problemu. Z pewnością niezbędne zaangażowanie poważnych środków finansowych w kosztowne, ale niezbędne inwestycje oraz szeroka edukacja ekologiczna mieszkańców, aby docenili wagę problemu zagospodarowania odpadów komunalnych.